Het is, naast het zeer vervelende gevoel wanneer je vinger tussen de statiefpoten vastzit als je deze inklapt, misschien wel het meest pijnlijke onderdeel van de fotografie; het selecteren van je foto’s voor een portfoliomap of website.

Websites

Er zijn verschillende plaatsen op internet waar je je foto’s kunt parkeren. Sites als Picasa en Google Photos zijn daar voorbeelden van. Er zijn ook sites bedoeld om een portfolio op aan te maken dat door iedereen kan worden gezien zoals Thumblr en Instagram. Een eigen website maken geeft nog meer mogelijkheden om jezelf te onderscheiden en je werk zo te tonen en groeperen als jij het graag wilt laten zien. Het maken van een eigen website schrikt veel fotografen af, maar er zijn alternatieven die je veel werk uit handen nemen en die weinig kosten of zelfs gratis zijn. Voorbeelden zijn; worldpress (wpsitemaken.nl) en Jimdo (nl.jimdo.com).

Kill your darlings is een grijsgedraaide uitdrukking in deze context. Iedere fotograaf moet soms met pijn in z’n hart prachtige foto’s uit de eerste selectie gooien die persoonlijk veel voor hem of haar betekenen, maar dat onvoldoende over kunnen brengen op de toeschouwer. Het lijkt bijna ondoenlijk je eigen werk kritisch te beoordelen en streng te selecteren. Ze hebben allemaal wel wat; mooie compositie, spannend kleurcontrast, grappige pose, leuk moment, oh en voor die heb ik zeker een half uur op m’n buik tussen de brandnetels gelegen… En bij deze staat mn vrouw er zo leuk op, |dat lukt bijna nooit, die moet er zeker bij… Vooral de beginnende fotograaf kan er z’n hoofd over breken, maar ook de professional heeft er soms een zware dobber aan. Toch zijn er wel een aantal handvaten te geven voor het samenstellen van een interessant portfolio.

Een portfolio is een toonbeeld van je kunnen. Je laat zien wat jou als fotograaf onderscheid van al die andere fotografen. Je bent natuurlijk nooit uniek als fotograaf in die zin dat er geen andere fotografen zouden zijn die vergelijkbare onderwerpen ook op een prachtige manier gefotografeerd hebben, maar een portfolio draagt wel jouw signatuur. Die moet je laten zien. Mijn docent aan de kunstacademie richtte ooit de opbeurende woorden tot de klas; alles wat je maakt is al eens eerder gedaan en waarschijnlijk beter ook. Gelukkig voegde hij daar aan toe; maar daar gaat het niet om, het is hoe jij het doet, jouw visie, jouw handtekening. Een interessant portfolio heeft iets eigens, iets dat al die verschillende foto’s bij elkaar houdt en verbind. Bij sommige fotografen moeilijk te beschrijven, bij andere heel duidelijk of zelfs overduidelijk. Maar het is in ieder geval geen trucje, geen technisch kunstje of beeldbewerking techniek die er als een sausje overheen ligt, het is meer dan dat. En daar begint dan de pijnlijke kant van het verhaal, want het is heel goed mogelijk dat enkele van je meest geslaagde foto’s, perfect gelukt qua compositie, momentkeuze of onderwerp niet voldoen aan dat eigen handschrift waar je naar op zoek bent voor je portfolio.

Is het je uiteindelijk gelukt een serie samen te stellen waar je helemaal achter kunt staan dan zijn er vaak nog een aantal keuzes te maken. Zoals bijvoorbeeld de keuze aan wie je je portfolio wilt laten zien. Stel je het samen voor de fotoclub, een familieweekend, een opdrachtgever of komt het op een openbare website? Met andere woorden, wie wordt de doelgroep voor het bezichtigen van je prachtige werk. De meeste portfolio’s wordt samengesteld voor een specifieke doelgroep. In het geval van een professional zal die doelgroep bijvoorbeeld uit potentiële klanten bestaan. De beroepsfotograaf kijkt eerst waar het werk zit. In welke markt maakt hij of zij kans op opdrachten. Het portfolio moet mogelijke opdrachtgevers aanspreken. Als geen ander kan de beroepsfotograaf zich inleven in de wensen en voorkeuren van zijn mogelijke klanten. Zonder zijn eigen handtekening uit het oog te verliezen zal er streng geselecteerd worden op onderwerpskeuze en soms ook manieren van fotografen of technieken die gebruikelijk zijn in de desbetreffende branche. Als fotograaf die niet van zijn fotografie hoeft te leven kan je daar wel wat van leren, al zal je misschien andere overwegingen maken. Onderwerpskeuze zal minder belangrijk zijn tenzij je je graag profileert als bijvoorbeeld modelfotograaf of landschapsfotograaf. Je doelgroep zal meestal breder zijn al moet je voor ogen houden dat je nooit iedereen tevreden kunt stellen. Het roept soms de vraag op van de kijker; waarom niet meer van dit of dat onderwerp, daar had je laatst zulke prachtige foto’s van gemaakt! Je antwoord daarop kan je hierboven lezen. Ze hebben onvoldoende jouw handtekening en passen dus niet in het ‘plaatje’ dat je van jezelf neer wilt zetten. Toch is het goed om te proberen om met de ogen van je beoogde doelgroep, of dat nu de fotoclub of familie is, naar je portfolio te kijken. Zij hebben niet de informatie bij de foto die jij hebt. Zij kennen niet de moeite en ontberingen die jij hebt doorstaan om die foto te maken. Het feit dat een opname lastig te maken was of een bijzonder onderwerp of moment weergeeft maakt de foto nog niet geslaagd. Tenzij je een fotojournalist of paparazzi bent en je foto bij een artikel over het betreffende onderwerp in een krant of magazine wordt geplaatst. De ‘onwetende’ kijker let op heel andere dingen; spreekt de foto aan qua compositie, zwartwit toonschaal of kleurgebruik. Is het duidelijk waar de foto over gaat. Komt het onderwerp tot zijn recht. Zijn er geen afleidende details of andere storende zaken zoals overbelichte partijen of juist te donkere stukken in het beeld, waar je wel had willen zien wat zich daar nu afspeelde. Helder en scherp was het geijkte commentaar van mijn ouders op een voor hun geslaagde foto. Dat is natuurlijk het laatste wat je als kunstacademie student wilt horen. Maar dat is wel de manier waarop een groot deel van de mensen naar je portfolio zal kijken. En dan kan je voor helder ook duidelijke onderwerpskeuze, goed gepositioneerd en goed in het licht invullen.

Series

Series zorgen voor een goede afwisseling in je portfolio. Een serie kan een aantal foto’s zijn die qua onderwerp, techniek of thema bij elkaar passen of een echte reportage over een thema, beroep, situatie of persoon. Het maken van een reportage met kop, staart en duidelijk verhaal kan bijna niet zonder een goede voorbereiding. Net als bij een korte film begin je met voor jezelf een verhaallijn te schertsen en een eenvoudig storyboard te tekenen. Hang die tekeningetjes, eventueel aangevuld met korte teksten, op een voldoende lange muur zodat je er langs kunt lopen en kijk er eerst eens een tijdje naar. Laat ook anderen er eens naar kijken. Is het verhaal duidelijk? Zijn er geen overlappingen of onnodige zijsporen? loopt het verhaal? is het spannend genoeg? Zijn het begin en het eind logisch en begrijpelijk? Als er personen in je serie voorkomen, is het duidelijk wie ze zijn en waarom ze in je verhaal zitten? Er zijn honderden boeken geschreven over de voorbereiding van een (korte) film. Over het maken van een fotoreportage is veel minder te vinden. Toch zijn de verschillen klein en is een groot deel van de theorie van het filmmaken toepasbaar op het maken van fotografische series. In dit opzicht kan de fotograaf veel van de filmmaker leren.

Dan is er nog een niet onbelangrijk aspect dat vaak over het hoofd gezien wordt. Namelijk hoe wordt je portfolio bekeken. Naar grote foto’s in een portfoliomap kijk je heel anders dan naar relatief kleine foto’s op een website. Niet iedereen zal de moeite nemen om iedere foto op je website of portfoliosite uit te vergroten, terwijl bij een grote uitvergroting je ogen automatisch door de afbeelding wandelen en kleine interessante of juist storende details zien die bij een kleinere afbeelding niet opvallen. Bij een grote uitvergroting mag het onderwerp best wel wat ruimte hebben. Je kunt dus wat meer van de omgeving laten zien omdat je onderwerp voor de kijker toch wel groot genoeg in beeld is. Laat je kleinere uitvergrotingen zien of staan je foto’s op een website dan telt het overall plaatje. Een opname met veel omgeving en een relatief klein onderwerp wordt dan al snel een zoekplaatje. Je moet daarvoor dan ook geen opnamen selecteren die voor jou een leuk plaatje opleveren vanwege een aantal kleine details, want niemand zal ze zien. Je moet dan bij het selecteren van je foto’s met de ogen van de toeschouwer kijken die niet weet dat die details er zijn en dus alleen naar het plaatje opzich zal kijken. Hetzelfde geld natuurlijk wanneer je je foto’s in een slideshow of filmpje laat zien. Hoe groot je het ook projecteert, niemand kan door de relatief korte tijd dat de foto in beeld is op de details letten.

Veel fotografen maken in dit digitale tijdperk de fout om bij het selecteren van hun opnamen ze één voor één groot op het scherm te bekijken. Iedere foto wordt dan apart op zijn merites beoordeeld, maar je mist overzicht. Een goede methode om een eerste selectie te maken is om alle opnamen die in aanmerking voor je portfolio klein uit te printen, bijvoorbeeld acht opnamen op een A4, het mag op gewoon papier, en deze dan los te knippen en lekker ruim op een grote tafel te leggen. Ga dan eerst eens groeperen, welke opnamen passen bij elkaar qua onderwerp, uitstraling of gebruikte techniek. Je ziet zo snel of er niet teveel overlap in je portfolio zit. Haal de sterkste uit het groepje en laat de rest, hoe leuk of net anders ook, weg. Jij ziet de verschillen omdat je ze weet, maar de onwetende kijker ziet alleen maar meer van hetzelfde en dat is nooit goed. Wat ook direct opvalt bij deze manier van werken is dat er vaak loners zijn. Opnamen die eigenlijk in geen enkel groepje passen. Het kunnen lucky shots zijn, toevalstreffers, of één van de weinige overgebleven opnamen van een vakantie jaren geleden. Hoe dan ook, je moet je afvragen of deze solisten in je portfolio passen. Het zijn misschien al jaren je darlings maar ze wijken vaak teveel af van de rest of missen je handtekening. Het wordt misschien tijd om ze fotografisch gezien de nek om te draaien. Kill your darlings, helaas geen fotograaf ontkomt eraan. Je zult ook merken dat het leuk is om soms in kleine series te werken. Je foto’s ordenen maakt ze voor de kijker toegankelijker. Op een website kan je dat eventueel doen door categorieën aan te geven, bijvoorbeeld portret, landschap, stilleven, enz. Maar ook al worden alle foto’s achter elkaar getoond dan is het vaak prettiger voor de kijker om ze per categorie te zien dan alles door elkaar. Dus durf die verschillende vakantieseries eens uit elkaar te trekken en de groeperen in bijvoorbeeld portret, landschap, straatfotografie, close-ups, enz. Je ziet dan ook gelijk of je een beetje consequent bent in je stijl van fotografie. Hebben ze jouw handtekening? Of waren ze alleen leuk als afwisseling in je vakantieserie? Gepresenteerd in een portfoliomap geldt eigenlijk hetzelfde. In een map kan je er ook nog voor kiezen om een grotere foto samen met twee of drie kleinere afdrukken op een pagina te plaatsen. De afwisseling in formaat houdt het kijker alert en het geeft je de mogelijkheid om foto’s waarbij het overall plaatje klopt wat kleiner te plaatsen en foto’s die leuke details bevatten wat groter te laten zien. Soms biedt een website ook de mogelijkheid voor een dergelijke opmaak en anders kan je zelf enkele foto’s in een fotobewerkingsprogramma samenvoegen op een nieuw canvas. Een hele reeks foto’s bekijken op hetzelfde formaat is saai en stompt de kijker af. En als je een leuke ‘collage’ van een serie foto’s weet te maken, dan kan het geheel zelfs meer zijn als de soms der delen; de foto’s versterken elkaar dan.